ធម្មសារ – អ

អកុសល ៩ កង
  1. អាសវៈ ៤ គឺ កាមាសវៈ ភវាសវៈ ទិដ្ឋាសវៈ អវិជ្ជាសវៈ។
  2. ឱឃៈ ៤ គឺ កាមោឃៈ ភវោឃៈ ទិដ្ឋោឃៈ អវិជ្ជោឃៈ។
  3. យោគៈ ៤ គឺ កាមយោគៈ ភវយោគៈ ទិដ្ឋយោគៈ អវិជ្ជាយោគៈ។
  4. គន្ថៈ ៤ គឺ អភិជ្ឈាកាយគន្ថៈ ព្យាបាទកាយគន្ថៈ សីលព្វត្តបរាមាសកាយគន្ថៈ ឥទំសច្ចាភិនិវេសកាយគន្ថៈ ។
  5. ឧបាទាន ៤ គឺ កាមុបាទាន ទិដ្ឋុបាទាន សីលព្វត្តុបាទាន អត្តវាទុបាទាន។
  6. នីវរណៈ ៦ គឺ កាមច្ឆន្ទៈ ព្យាបាទៈ ថីនមិទ្ធៈ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ វិចិកិច្ឆា អវិជ្ជា។
  7. អនុសយៈ ៧ គឺ កាមរាគានុសយ ភវរាគានុសយ បដិឃានុសយ មានានុសយ ទិដ្ឋានុសយ វិចិកិច្ឆា អវិជ្ជា។
  8. សំយោជនៈ ១០ គឺ សក្កាយទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា សីលព្វត្តបរាមាស កាមរាគៈ បដិឃៈ រូបរាគៈ អរូបរាគៈ មានះ ឧទ្ធច្ចៈ អវិជ្ជា។
  9. កិលេស ១០ គឺ លោភៈ ទោសៈ មោហៈ មានះ ទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា ថីនៈ ឧទ្ធច្ចៈ អហិរិកៈ អនោត្តប្បៈ។

អង្គរបស់សោតាបត្តិ៤

អរិយសាវគ្គ អ្នកដល់នូវសោតៈ ប្រកបដោយធម៌៤យ៉ាង មានសភាព​មិន​ធ្លាក់​ចុះ​ ទៅ​ក្នុង​អបាយ ជាបុគ្គល​ទៀង​ មាន​ការ​ត្រាស់ដឹង ​ប្រ​ព្រឹត្ត​ទៅ​ខាង​មុខ។

ធម៌​ ៤​ យ៉ាង នោះគឺ

  1. អរិយ​សាវក​ក្នុង​សាសនា​នេះ ប្រកប​ដោយ​សេចក្ដី​ជ្រះថ្លា ​មិន​កម្រើក​ក្នុង​ព្រះ​ពុទ្ធ​។
  2. ប្រកបដោយ​សេចក្ដី​ជ្រះ​ថ្លា ​មិន​កម្រើក ក្នុង​ព្រះ​ធម៌ ១។
  3. ប្រកបដោយសេចក្តីជ្រះថ្លា មិនកម្រើក ក្នុង​ព្រះសង្ឃ​ ១។
  4. ប្រកប​ដោយ​សីល ជាទីត្រេក​អរ​ នៃព្រះអរិយៈ។ (ពិស្តារ បិ.៣៩, ឃ.១១៣)

អង្គនៃសោតាបត្តិ៤ទៀត

  1. ការ​សេពគប់​ដោយ​សប្បុរស ​ជាអង្គ​នៃ​សោតា​បត្តិ​ ១។
  2. ការស្ដាប់​ព្រះ​សទ្ធ​ម្ម​ ជាអង្គ​នៃ​សោតា​បត្តិ ១។
  3. ការធ្វើ​ទុក​ក្នុង​ចិត្ត ​ដោយ​ឧ​បាយ​ប្រាជ្ញា ​ជាអង្គ​នៃសោតាបត្តិ ១។
  4. ការ​ប្រតិបត្តិ​ធម៌​ តាម​សម​គួរ​ដល់​ធម៌​ ជាអង្គ​នៃ​សោតា​បត្តិ ១។ (បិ.៣៩, ឃ.១៣៩)

អង្គរបស់ព្រះអរហន្ត

អង្គនៃព្រះអរហន្ត១០យ៉ាង ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងក្នុងបឋមអសេខសូត្រ និងទុតិយអសេខសូត្រ។

ធម៌ទាំងឡាយ ជាអសេក្ខៈ មាន១០យ៉ាង។

  1. ភិក្ខុក្នុង​សាសនា​នេះ ជាអ្នក​ប្រកបដោយ​សម្មាទិដ្ឋិ ជា​អសេក្ខៈ
  2. ប្រកប​ដោយ​សម្មាសង្កប្បៈ​ជាអសេក្ខៈ
  3. ប្រកប​ដោយ​សម្មាវាចា​ជាអសេក្ខៈ
  4. ប្រកប​ដោយ​សម្មាកម្មន្តៈ​ជាអសេក្ខៈ
  5. ប្រកប​ដោយ​សម្មាអាជីវៈ​ជាអសេក្ខៈ
  6. ប្រកប​ដោយ​សម្មាវាយាមៈ​ជាអសេក្ខៈ
  7. ប្រកប​ដោយ​សម្មាសតិ​ជា​អសេក្ខៈ
  8. ប្រកប​ដោយ​សម្មាសមាធិ​ជា​អសេក្ខៈ
  9. ប្រកប​ដោយ​សម្មាញាណៈ​ជា​អសេក្ខៈ
  10. ប្រកប​ដោយ​សម្មាវិមុត្តិ​ជាអសេក្ខៈ។ (ពិស្តារ បិ.៥១, ឃ.១១,១២/ អដ្ឋកថា ៥២, ធម៌ពួក១០ ក្នុងកុមារបញ្ហវណ្ណនា)

អន្តរាយ៥
  1. កម្មន្តរាយ (អនន្តរិយកម្ម)
  2. កិលេសអន្តរាយ (មិច្ឆាទិដ្ឋិ៣យ៉ាង- អកិរិយទិដ្ឋិ ការធ្វើផ្សេងៗមិនមានផល, អហេតុកទិដ្ឋិ អ្វីៗកើតឡើងដោយអត់ហេតុ, នត្ថិកទិដ្ឋិ យល់ថាមិនមានបាបបុណ្យ ទីបញ្ចប់គឺស្លាប់)
  3. វិបាកអន្តរាយ (បដិសន្ធិដោយអហេតុកវិបាក និងទ្វិហេតុកវិបាក-គឺប្រកបដោយអលោភៈ និងអទោសៈ)
  4. អរិយុប្បវាទ (តិះដៀលព្រះអរិយបុគ្គល)
  5. អនាវិតិក្កម្មន្តរាយ (ត្រូវអាបត្តិ ហើយមិនសម្តែង)

អដ្ឋបាន ទឹកបាន ៨យ៉ាង

ព្រះតថាគត​អនុញ្ញាត​ទឹកបាន​ទាំងឡាយ ៨យ៉ាង គឺ ទឹកផ្លែស្វាយ ទឹកផ្លែព្រីង ទឹកផ្លែចេក​មាន​គ្រាប់ ទឹកផ្លែចេក​ឥតគ្រាប់ ទឹកផ្លែស្រគំ ទឹកផ្លែចន្ទន៍ ទឹកក្រអៅឈូក ទឹកផ្លែមាក់ប្រាំង [អដ្ឋកថា ថា ទឹកអដ្ឋបាន​ទាំងនេះ ជារបស់​ត្រជាក់ក្តី ឆ្អិនដោយ​​កំដៅថ្ងៃក្តី ក៏គួរ បើចំអិន​​ដោយភ្លើង មិនគួរ។]។

ម្នាលភិក្ខុ​ទាំងឡាយ តថាគត​​អនុញ្ញាត​​ទឹកផ្លែឈើ​​គ្រប់យ៉ាង លើកលែង​តែ​ផ្លែស្រូវ [បានដល់​ស្រូវ ៧ប្រការ។ ស្រូវ ៧ប្រការ គឺ ស្រូវសាលី, ស្រូវខ្សាយ, ស្រូវដំណើប, ស្រងែ, ថ្ពៅ, ពោត ឬស្គួយ និងស្មៅគែលលក។]។

ព្រះតថាគត​​អនុញ្ញាត​​ទឹកស្លឹកឈើ​គ្រប់យ៉ាង លើកលែង​តែទឹកបន្លែ​ដែលឆ្អិន​ហើយ [រស​ពួក​ស្លឹកឈើ ដែល​​ជា​យាវកាលិក ជារបស់​គួរ​ក្នុង​បុរេភត្ត​ប៉ុណ្ណោះ រសស្លឹកឈើ ដែល​ជា​យាវជីវិក ភិក្ខុ​ចំអិន​​លាយ​នឹង​សប្បិ​ជាដើម គួរ​អស់​កាល​ ៧ថ្ងៃ បើចំអិន​ដោយ​ទឹកសុទ្ធ គួរដរាប​ដល់អស់ បើ​ចំអិន​​ដោយ​ទឹកដោះ​​ជាដើម មិនគួរ សូម្បី​ស្លឹកឈើ​​ដែលគេ​ចំអិន​​ដោយវត្ថុឯ​ទៀតៗ ក៏ហៅ​ថា រសបន្លែ​ដែរ។]

ព្រះតថាគតអនុញ្ញាត​ទឹកផ្កាឈើគ្រប់យ៉ាង លើកលែង​តែ​​ទឹក​ផ្កា​ស្រគំ។

ព្រះតថាគត​អនុញ្ញាត​ទឹកអំពៅ។

(បិ.៧,ឃ.១៣៤)


អនន្តរិយកម្ម ៥

បុគ្គលសម្លាប់មាតា ១ សម្លាប់បិតា ១ សម្លាប់ព្រះអរហន្ត ១ បុគ្គលមានចិត្តប្រទូស្ត ញ៉ាំង​ព្រះលោហិត​របស់​ព្រះតថាគត ឲ្យកើតឡើង ១ បំបែកសង្ឃ ១ នេះ អនន្តរិយកម្ម ៥។


អភ័ព្វបុគ្គល ១១ ពួក

បុគ្គលដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធមិនអនុញ្ញាតឲ្យបួស ឬបើបួសហើយ ត្រូវឲ្យសឹកចេញ មាន ១១ ពួក គឺ បណ្ឌក (ខ្ទើយ),​ ថេយ្យសង្វាសក (លួចសង្វាស), តិត្ថិយបក្កន្តក (ចូល​ពួកតិរ្ថិយ), តិរច្ឆាន, មាតុឃាតក (សម្លាប់មាតា), បិតុឃាតក (សម្លាប់បិតា), អរហន្តឃាតក (សម្លាប់​ព្រះអរហន្ត), ភិក្ខុនីទូសកៈ (ប្រទូស្តភិក្ខុនី), សង្ឃភេទក (បំបែកសង្ឃ), លោហិតុប្បាទក (ធ្វើលោហិត​ព្រះពុទ្ធ​ឲ្យពុរពង), ឧភតោព្យញ្ជនក (មនុស្សមានភេទពីរ)។ (ពិស្តារ បិ.៦, ឃ.២៨២)


អវន្ទិយបុគ្គល
បុគ្គលដែលភិក្ខុមិនត្រូវសំពះ មាន១០ពួក

  1. ភិក្ខុដែលបានឧបសម្បទាមុន មិនត្រូវសំពះភិក្ខុ ដែលបានឧបសម្បទាក្រោយ
  2. មិនត្រូវសំពះអនុបសម្បន្ន
  3. មិនត្រូវសំពះភិក្ខុចាស់ ដែលមានសំវាសផ្សេងគ្នា ជាអធម្មវាទី
  4. មិនត្រូវសំពះមាតុគ្រាម
  5. មិនត្រូវសំពះមនុស្សខ្ទើយ
  6. មិនត្រូវសំពះភិក្ខុ ដែលកំពុង​នៅបរិវាស
  7. មិនត្រូវសំពះភិក្ខុ ដែលគួរទាញមកកាន់មូលាបត្តិ
  8. មិនត្រូវសំពះភិក្ខុ ដែលគួរដល់មានត្ត
  9. មិនត្រូវសំពះភិក្ខុ ដែលកំពុងប្រព្រឹត្តមានត្ត
  10. មិនត្រូវសំពះភិក្ខុ ដែលគួរដល់អព្ភានកម្ម។ (បិ.១០, ឃ.៣៧៤)

អាការៈ៣២
  1. កេសា សក់
  2. លោមា រោម
  3. នខា ក្រចក
  4. ទន្តា ធ្មេញ
  5. តចោ ស្បែក
  6. មំសំ សាច់
  7. ន្ហារូ សរសៃ
  8. អដ្ឋិ ឆ្អឹង
  9. អដ្ឋិមិញ្ជំ ខួរក្នុងឆ្អឹង
  10. វក្កំ តម្រងបស្សាវៈ ឬទាច
  11. ហទយំ បេះដូង
  12. យកនំ ថ្លើម
  13. កិលោមកំ វាវ
  14. បិហកំ ក្រពះ
  15. បុប្ផាសំ សួត
  16. អន្តំ ពោះវៀនធំ
  17. អន្តគុណំ ពោះវៀនតូច
  18. ឧទរិយំ អាហារថ្មី
  19. ករីសំ អាហារចាស់
  20. មត្ថលុង្គំ ខួរក្នុងក្បាល
  21. បិត្តំ ទឹកប្រមាត់
  22. សេម្ហំ ស្លេស្ម
  23. បុព្វោ ខ្ទុះ
  24. លោហិតំ ឈាម
  25. សេទោ ញើស
  26. មេទោ ខ្លាញ់ខាប់
  27. អស្សុ ទឹកភ្នែក
  28. វសា ខ្លាញ់រាវ
  29. ខេឡោ ទឹកប្រមាត់
  30. សិង្ឃានិកា ទឹកសំបោរ
  31. លសិកា ទឹករំអិល
  32. មុត្តំ ទឹកមូត្រ

(បិ.៥២, ឃ.៣)


អាឃាតវត្ថុ (ហេតុនៃគំនុំ) ៩
  1. គំនុំកើតឡើងថា ជនឯណោះ បានប្រព្រឹត្តនូវអំពើមិនមានប្រយោជន៍ដល់​អញ។
  2.  គំនុំកើតឡើងថា ជនឯណោះ កំពុងប្រព្រឹត្តនូវអំពើមិនមានប្រយោជន៍ដល់អញ។
  3. គំនុំកើតឡើងថា ជនឯណោះ នឹងប្រព្រឹត្តនូវអំពើមិនមានប្រយោជន៍ដល់អញ។
  4. គំនុំកើតឡើងថា ជនឯណោះ បានប្រព្រឹត្តហើយ នូវអំពើមិនមាន​ប្រយោជន៍ ដល់​ជន​ជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្តរបស់អញ។
  5. ជនឯណោះ កំពុង​ប្រព្រឹត្ត នូវអំពើមិនមានប្រយោជន៍ ដល់ជនជាទីស្រឡាញ់​ពេញ​ចិត្ត​របស់អញ។
  6. ជនឯណោះ នឹង​ប្រព្រឹត្ត នូវអំពើមិនមានប្រយោជន៍ ដល់ជនជាទីស្រឡាញ់ពេញ​ចិត្តរបស់អញ។
  7. គំនុំកើតឡើងថា ជនឯណោះ បានប្រព្រឹត្តហើយ នូវអំពើមាន​ប្រយោជន៍ ដល់ជន​មិន​ជាទីស្រឡាញ់ មិនជាទីពេញចិត្តរបស់អញ។
  8. ជនឯណោះ កំពុងប្រព្រឹត្តនូវអំពើមាន​ប្រយោជន៍ ដល់ជនមិនជាទីស្រឡាញ់ មិន​ជាទីពេញចិត្តរបស់អញ។
  9. ជនឯណោះ នឹងប្រព្រឹត្តនូវអំពើមាន​ប្រយោជន៍ ដល់​ជនមិនជាទីស្រឡាញ់ មិនជា​ទី​ពេញចិត្តរបស់អញ។ (បិ.៨២, ឃ.២៥៤)

អានិសង្សបបរ ១០យ៉ាង

បុគ្គល​អ្នកឲ្យបបរ ឈ្មោះថា ឲ្យអាយុ ១ ឲ្យពណ៌​សម្បុរ ១ ឲ្យសេចក្តីសុខ ១ ឲ្យ​កំលាំងកាយ ១ ឲ្យប្រាជ្ញា ១ បបរ​ដែល​បុគ្គល​​ហុត​ទៅហើយ រមែង​​ហាមឃាត់​​សេចក្តី​ឃ្លាន ១ បន្ទោបង់​សេចក្តី​​ស្រេក ១ ញុំាង​ខ្យល់​​ឲ្យដើរ​ទៅ​ស្រួល ១ ញុំាង​សរសៃ​​ឲ្យស្អាត ១ ញុំាង​​អាហារថ្មី​​ដ៏សេសសល់​​ឲ្យរលួយ ១។ (បិ.៧, ឃ.១០៩)។


អាសវៈ ៤

ពួកធម៌ជាអាសវៈ មាន ៤ យ៉ាង គឺ

១. កាមាសវៈ សេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងកាម តម្រេកក្នុងកាម ការរីករាយក្នុងកាម ការអន្ទះសា​ក្នុងកាម សេចក្តីស្រឡាញ់ក្នុងកាម ការរោលរាលក្នុងកាម ការជ្រប់នៅក្នុងកាម ការងប់ចិត្តក្នុងកាម។

២. ភវាសវៈ សេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងភព តម្រេកក្នុងភព ការរីករាយក្នុងភព ការអន្ទះសាក្នុងភព សេចក្តីស្រឡាញ់ក្នុងភព ការរោលរាលក្នុងភព ការជ្រប់នៅក្នុងភព ការងប់ចិត្តក្នុងភព។

៣. ទិដ្ឋាសវៈ ការយល់ឃើញថាលោកទៀងខ្លះ ថាលោកមិនទៀងខ្លះ ថាលោក​មាន​ទីបំផុត​ខ្លះ ថាលោកមិនមានទីបំផុតខ្លះ ថាជីវិតនោះ គឺសរីរៈនោះខ្លះ ថាជីវិតដទៃ សរីរៈដទៃខ្លះ ថាសត្វស្លាប់​ទៅកើតទៀតខ្លះ ថាសត្វស្លាប់ទៅមិនកើតទៀតខ្លះ ថាសត្វស្លាប់ទៅ​កើតទៀត​ក៏មាន មិនកើតទៀតក៏មានខ្លះ ថាសត្វស្លាប់​ទៅកើត​ទៀត​ក៏មិនមែន មិនកើតទៀត​ក៏មិនមែន​ខ្លះ និងទិដ្ឋិ ដំណើរគឺទិដ្ឋិ ព្រៃញាតស្បាតគឺទិដ្ឋិ ផ្លូវឆ្ងាយគឺទិដ្ឋិ ចម្រូងគឺទិដ្ឋិ ការយល់ឆ្វេងគឺទិដ្ឋិ ការទាក់ទិនគឺទិដ្ឋិ ការកាន់ ការប្រកាន់ ការប្រកាន់ខ្ជាប់ ការស្ទាបអង្អែល ផ្លូវអាក្រក់ ផ្លូវខុស ធម្មជាតិដែលខុស លទ្ធិដូចជាកំពង់ សេចក្តីប្រកាន់ក្នុងការស្វែងរកខុសណា ដែលមាន​សភាព​បែបនេះ នេះហៅថា ទិដ្ឋាសវៈ។ មួយទៀត មិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងអស់ ក៏ហៅថា ទិដ្ឋាសវៈដែរ។

៤. អវិជ្ជាសវៈ ការមិនដឹងក្នុងទុក្ខ មិនដឹងក្នុងហេតុនៃទុក្ខ មិនដឹងក្នុងការរលត់ទុក្ខ មិនដឹង​ក្នុងបដិបទា ជាដំណើរទៅកាន់ទីរលត់ទុក្ខ មិនដឹងក្នុងខន្ធជាចំណែកខាងដើម មិនដឹង​ក្នុង​ខន្ធជាចំណែកខាងចុង មិនដឹងក្នុងខន្ធជាចំណែកខាងដើម និងខាងចុង មិនដឹងក្នុង​ពួកធម៌​ដែល​កើតឡើង ព្រោះអាស្រ័យបច្ច័យនោះៗ និងការមិនដឹង ការមិនឃើញ ការមិនត្រាស់ដឹង ការមិនយល់ ការមិនត្រាស់ដឹងព្រម ការមិនចាក់ធ្លុះ ការមិន​បានដោត​ក្រងទុក្ខ មិនចុះចិត្តស៊ប់ មិនរំពឹងមើល មិនពិចារណា អំពើមិនជាក់ច្បាស់ ការយល់​បានដោយ​ក្រ ភាពនៃចិត្តល្ងង់ ការ​មិនដឹងខ្លួន ការវង្វេង វង្វេងជ្រប់ ការភ្លេចភ្លាំង អវិជ្ជា (ការមិនដឹងច្បាស់) ជំនន់គឺអវិជ្ជា ការ​ប្រកបគឺអវិជ្ជា អនុស័យគឺអវិជ្ជា ការស្ទាក់​ដំណើរ​គឺអវិជ្ជា គន្លឹះគឺ​អវិជ្ជា ការវង្វេង ជា​អកុសលមូល​ណា ដែលមាន​សភាព​បែបនេះ នេះហៅថា អវិជ្ជាសវៈ។ (ពិស្តារ បិ.៧៩, ឃ.២០៨)


អាហារ ៤

អាហារ មាន ៤យ៉ាងគឺ

  1. កពឡិង្ការាហារ អាហារ​គួរធ្វើ​ឲ្យជាពំនូត គ្រោតគ្រាតក្តី ល្អិតក្តី។ បានដល់បាយ ​និង​នំ ជាដើម តែង​នាំមកនូវឱជដ្ឋមករូប។
  2. ផស្សាហារ បានដល់​ផស្សៈ​ទាំង ​៦ មានចក្ខុ​សម្ផស្សជាដើម តែងនាំមក​នូវវេទនា​ទាំង ៣​ ។
  3. មនោសញ្ចេតនាហារ បានដល់កុសលាកុសលចេតនា ​ដែល​អាស្រ័យ​នឹងចិត្ត ចេតនា​នោះ ចែកទៅជា ៣ ​គឺ ​បុញ្ញាភិសង្ខារ ១ អបុញ្ញាភិសង្ខារ ១ អនេញ្ជាភិសង្ខារ ១ តែងនាំ​មកនូវ​បដិសន្ធិក្នុងភព​ទាំង ​៣។]
  4. វិញ្ញាណាហារ បានដល់វិញ្ញាណក្ខន្ធ ​គឺ​ចិត្តតែងនាំមកនូវនាមរូប ក្នុងខណៈ​នៃ​បដិសន្ធិ​។ (បិ. ១៩, ឃ. ១១៥)


សូមអនុមោទនា !!!

Oben-pfeil